Drama op Bloukoeniekraal
Zuid-Afrikaanse roman over misbruik in een gezin.
Zuid-Afrika: een land met een geschiedenis die overloopt van geweld. Oorlogen, opstanden, racistisch geweld, iedereen heeft of had er wel mee te maken, regelmatig met trauma als gevolg. Meerdere mensen lopen er dan ook met een ontregeld zenuwstelsel rond, op zoek naar genezing. Volgens de Zuid-Afrikaanse schijfster Annemarié van Niekerk is genade voor elkaar en begrip voor de ander de enige kans op heling voor Zuid-Afrika. En dat laat ze zien in haar boeken.
Met de memoires Om het hart terug te brengen won ze in 2021 de Henriette Roland Holst prijs, door haar opmerkelijk objectieve houding tegenover zoveel wat mis is in Zuid-Afrika en haar gepassioneerd schrijven. Nu is haar eerste roman uit. De strafstoel excelleert in alles wat zo mooi was in haar eerste boek: geweld, geen haat, wel verdriet, vergeving, heling en daarnaast de uitbundige natuur van dit door geweld zo geplaagde land.
Gezinsmoord
Ditmaal een fictief verhaal, ontstaan na het lezen van een artikel over een gezinsmoord in de regio die Annemarié aan het hart ligt: de omgeving van de Goukou rivier, ook wel de Kust van de Slapende Schoonheid genoemd. Het is ook in deze streek waar haar hoofdpersoon Ada in De Strafstoel na heel veel jaren terugkeert. Ze is door een oude jeugdvriendin, Mel, uitgenodigd om haar te helpen haar nieuwe huisje in te wijden. Mel werkt als onderzoeker naar de erfenis van de Khoisan, een oud Zuid-Afrikaans volk dat overleefde door de kennis van de plantenwereld en alles waarin de natuur voorzag. Het huisje staat weliswaar aan de andere oever van de rivier, maar wel recht tegenover de boerderij Bloukoeniekraal, waar Ada is opgegroeid. Ada praat er al tijden over dat ze haar jeugd in woorden wil vatten en Mel geeft haar nu een kans om dit, dichtbij de plek waar het allemaal gebeurde, waar te maken.
Het geweld van Esias
Het blijkt al snel dat Ada haar jeugd nog lang niet heeft verwerkt. Haar moeder Vera die wegliep en zich nog zelden liet zien op de boerderij, haar vader Esias die zowel Ada maar vooral haar broer terroriseerde. Voor Ada was er de strafstoel wanneer ze in zijn ogen iets verkeerds deed, waarop ze veel te lang doodstil moest blijven zitten, voor Des waren er slagen en voor uren vastgebonden worden in de schuur.
Mel lijkt geen moeite met haar jeugd te hebben en moedigt Ada aan met het hare ook in het reine te komen. Er rouleert spanning tussen de twee vriendinnen, Ada blijft nukkig dingen en plaatsen vermijden. Bittere herinneringen komen naar boven en dan tenslotte ontboezemingen, over de levens van beide vrouwen toen ze jong waren en leden onder het geweld van Esias. Die zelf getekend was door geweld en oorlog.
Kindermisbruik en trauma
En zo is er een verhaal ontstaan over kindermisbruik, trauma en een moord. Telkens duiken we dieper in de tijd die beide vriendinnen tekende. Mondjesmaat wordt ook het verschil tussen blank en zwart erbij getrokken. Dat hoort bij Zuid-Afrika.
Annemarié vermijdt rechtstreekse beschrijvingen van geweld, verstopt ze in de plooien van het verhaal en lijkt soms Esias van Bloukoeniekraal een hand boven het hoofd te houden. Talloze gebeurtenissen verklaren zijn foute gedrag. Ze bouwt het verhaal langzaam op, telkens een belangrijk hoekje van de geschiedenis prijsgevend. Over een blank meisje dat zonder moeder opgroeit op een eenzame boerderij met een verbitterde vader. Met alleen een zwarte huishoudster als getuige van wat er allemaal mis is in het huishouden.
Eerbetoon aan Zuid-Afrika
Al deze zware onderwerpen worden geserveerd op een bedje van uitermate beeldende beschrijvingen van het Zuid-Afrikaanse landschap, waardoor de Goukou stroomt. Ik houd van de Zuid-Afrikaanse taal, een veel sprekender taal dan het nuchtere Nederlands. De namen van dieren en planten die alleen in Zuid-Afrika voorkomen, zoals valleigraszanger, buulbuul, brilvogel, zuurvijgjes, lemoentjiedorings of melkhoutbomen, schallen als poëzie van de pagina’s. Taal en natuur houden het verhaal in evenwicht: de donkere en lichte zijden van het leven en van Zuid-Afrika.
Hier is duidelijk een schrijfster aan het woord die haar hart aan het water van de Goukou heeft verloren. Een vrouw die haar land lief heeft, de donkere kanten probeert te begrijpen en als een vis in het water door de natuur zwemt. De kern van het drama kan in alle landen spelen, maar Annemarié van Niekerk heeft met De strafstoel wederom een eerbetoon aan haar vaderland geschreven: aangrijpend en mooi.
Annemarié van Niekerk – De strafstoel, Atlas Contact 2026
Leestips
Van dezelfde schrijfster:
Om het hart terug te brengen
Opgroeien op een Zuid-Afrikaanse boerderij:
Olive Schreiner – Van man tot man
Damon Galgut – De belofte
Alexandra Fuller – We gaan niet naar de hel vannacht
Eben Venter – Dans aan het einde van de dag
Kindermisbruik:
Sofie Laguna – Één voet verkeerd