Slakkenjacht in oorlogsgebied
Oekraïense roman over 3 vrouwen, een laatste slak, de oorlog en trouwbureaus.
In 2019 verscheen er een semi-wetenschappelijk artikel van Ed Yong, The Last of Its Kind, over een wetenschapper die op Hawaii de slakkenbevolking bestudeert (een malacoloog). Hij beschrijft er met name eentje, George genaamd, die op het punt van uitsterven staat, wat een endling wordt genoemd. Dit artikel inspireerde twee romanschrijfsters om slakken in hun roman op te nemen: de Duitse Jasmin Schreiber en de Oekraïense schrijfster Maria Reva. Het was toeval dat beide romans Endling als titel hebben en dat beide romans over drie vrouwen gaan die er op uit trekken met een missie. Hier houden de gelijkenissen op. Terwijl Schreibers Endling een dystopie is, is Reva’s Endling, in het Nederlands vertaald als Laatsteling, behoorlijk actueel wat betreft de oorlog in de Oekraïne.
Romeo en Joelia
Maria Reva liep een beetje vast met een roman over huwelijksbureaus in de Oekraïne die Westerse mannen lokken om een Oekraïense bruid te vinden, een variatie op de postorderbruiden. Met de inval van Rusland in de Oekraïne en het artikel over slakken, kreeg de roman uiteindelijk een heel andere vorm.
Jeva is de slakkenspecialiste die net als een collega in Hawaii haar land Oekraïne doorkruist op zoek naar slakken die op uitsterven staan. Ze hebben regelmatig contact. Jeva heeft een busje dat ze heeft ingericht als een laboratorium en reist met een boomslak, Linkie, de laatste in zijn soort. Om alles te bekostigen werkt ze nu ook voor het huwelijksbureau Romeo en Joelia, waar ze acte de présence moet geven op feestjes, die voor de heren worden georganiseerd. Alleen is ze helemaal niet van plan om een bruidegom te vinden.
Het plan
Anastasia (Nastja) werkt voor hetzelfde bureau, met haar zusje Solomia (Sol) als tolk. Ze wachten op hun moeder, die er een tijdje geleden vandoor is gegaan. Haar dochters hebben geen idee waar en waarom. Hun moeder was een bekende activiste, die best wel eens ondergedoken kan zijn. Een van haar moeders protesten golden de malafide huwelijksbureaus. Des te schrijnender is het voor Nastja om via hen nu haar geld te verdienen. Dus heeft ze een plan uitgedacht om de aandacht van haar moeder te trekken en te bewijzen dat ze een waardevolle dochter is.
Om haar plan ten uitvoer te brengen, heeft ze haar oog laten vallen op Jeva, die een busje heeft: het perfecte vervoersmiddel voor haar plannen. Maar Jeva leeft voor haar slakken en het kost heel wat overredingskracht om haar tot een partner in crime te maken. Wanneer ze dan eindelijk op weg gaan, is Rusland de Oekraïne binnengevallen en tot overmaat van ramp wordt er in het oorlogsgebied eenzelfde slak als Linkie waargenomen in een acaciaboom.
Drie vrouwen, dertien mannen en de schrijfster
In het begin denk je even dat de roman daadwerkelijk over zo’n huwelijksbureau gaat, maar al snel sluipen er meer factoren het verhaal binnen: Linkie en zijn slakkenwereld, de activistische moeder van Nastja en Sol, en zelfs de schijfster eist met een alter ego een deel van het verhaal op, waaronder een interview met joertbouwers. En dan zijn er nog 13 mannen, waarvan er eentje in Canada is opgegroeid, Pasja, maar Oekraïense ouders heeft. Hij wil terug naar de Oekraïne en heeft zich daarvoor ingeschreven bij een huwelijksbureau om een Oekraïense bruid te vinden waarmee hij een nieuw leven kan beginnen.
Humor en oorlog
En zo trekt een busje van Kyiv helemaal naar het oostelijk front in Cherson. Een hilarische tocht, want ook de humor is een van de facetten van deze veelkleurige roman. Reva weet op aandoenlijke wijze de oorlog dichtbij te brengen, terwijl ze wetenschap en de clichés van de Oekraïne met elkaar te verbindt: een zeldzame slak met huwelijksbureaus en vrouwelijke activisten die het bloot niet schuwen. Het leert je over slakken en endlings, het laat je nadenken over de oorlog. Ondanks het dreigende wapengekletter is het verhaal, dat met meerdere vertelperspectieven is opgebouwd, vooral licht en onderhoudend.
Het boek deed me denken aan Een korte geschiedenis van de tractor in de Oekraïne van Marina Lewycka waarin ook zoveel clichés omgezet worden in humor. Voor endling bestaat geen Nederlands woord, maar Laatsteling vind ik een prachtige titel en een perfecte vertaling voor endling. Laatsteling is geen laatste in zijn soort: ik hoop dat Maria Reva meer van dit soort boeken kan schrijven over haar land dat in zo’n moeilijke positie verkeert.
Maria Reva – Laatsteling (Endling, vert. Anna Helmers-Dieleman), Cossee 2026
Leestips:
Humor uit de Oekraïne:
Marina Lewycka – Een korte geschiedenis van de tractor in de Oekraïne
Postorderbruiden:
Janet Skeslien Charles – Bruid op bestelling
Het dagelijks leven en de oorlog in de Oekraïne:
Andrej Koerkov – Grijze bijen