Cacao aan de Zaan
Jeugdherinneringen aan de Zaan en over een Afrikaanse alter ego.
Jeugdherinneringen. Ze dwalen door een landschap dat allang niet meer bestaat. Winkels en bedrijven, niet alles overleeft de geschiedenis. Buurtgenoten, klasgenoten, ze doemen op en vervagen weer.
De Zaan
De mooiste pagina’s uit deze roman gaan over het verleden van de Zaanstreek, met al zijn industrieën en windmolens die met hun wieken de fabrieken ondersteunden. Afgaande op hun geur reisde je veel verder dan de Zaanse rivier ooit lang was. Cacao en rijst, verf en hout, koffie en mosterd. Brazilië, Zuid-Amerika, Indonesië, Zweden of Amerika, je neus kon kiezen.
Voor een nieuwsgierig jongetje dat in een multomap zoveel mogelijk nieuwe woorden en andere impressies noteerde, was dit nijvere deel van Nederland een prima plek om op te groeien. Langs de groene oevers van de Zaan, soms zich verkoelend in het water, al slenterend van fabriek naar molen, het water volgend.
Autobahn
Het stadje had zoals elk woonoord een stationsstraat en een kapper. In het stadje van onze Zaanse verteller was dat kapper Pluis, die tot grote ergernis foeilelijke bloempotkapsels knipte. Maar er was ook bakkersvrouw Fijn die hem op de meest ongeloofwaardige verhalen trakteerde terwijl hij uit een pot van mislukte lekkernijen kon snoepen. Of boekhandelaar Noomen die zorgde dat zijn boekenkast almaar bleef uitdijen.
En dan was er de grote wereld met zijn opstanden en staatsgrepen, politici die het wel wisten. Olaf Palmen, Joop den Uyl. Ook die maakten indruk op het leven rond de Zaanstreek. Ook al was de jongen nog meer onder de indruk van het eigenzinnige Autobahn, van de Duitse groep Kraftwerk, een muzieknummer dat net zo halsstarrig voort stroomde als de rivier Zaan.
De wereld van chocola
De belangrijkste ader die door het boek kronkelt is dan ook de Zaan, zijn veenlanden, zijn vogels en vooral zijn cacaofabriek. Je vond er een loskade, een brekerij, branderij en malerij, het ketelhuis, een smelterij, het directiegebouw, de inpakafdeling, de kantine en de portiersloge. Waar de jongen praktisch naast woonde. Zodat hij getuige was van de vol beladen schuiten die op en af voerden om cacaobonen af te leveren, de arbeiders die zware zakken moesten lossen, de geur waar je tenslotte aan gewend raakte. De fabriek groeide uit zijn voegen, maar de Zaan kabbelde rustig voort, met zijn twinkelingen in het water en de weerspiegeling van de molens die de wind vingen.
Chocola, het hoofdingrediënt van de roman. De gemeenschappelijke deler tussen twee jongens, elkaars evenknie. Het alter ego van onze Zaanse verteller is een Afrikaanse jongen die met zijn machete cacaovruchten uit de bomen slaat en ze vervolgens doormidden klieft. Dan worden de zaden eruit genomen en als bonen gedroogd, waarna de reis van de cacao richting de Zaan kan beginnen. Ook de Afrikaanse jongen gaat op reis, het is meer een vlucht naar een nieuwe toekomst, het harde leven op de plantages en het lieve meisje dat de zaden droogt, achterlatend.
Hemel, aarde en kunst
De roman speelt op drie continenten: Europa, Afrika en Zuid-Amerika, daar waar de chocolade oorspronkelijk vandaan komt. Daar zitten de twee goden van het verhaal die aan de touwtjes trekken, opdat twee jongens uit totaal verschillende werelden elkaar ontmoeten. De Peruaanse gevederde slang Quetzalcoatl, die hemel en aarde verbindt, gaat in discussie met de god van schoonheid en kunst: de bloemenprins Xochipilli. Zij leiden het verhaal, komen af en toe weer even tevoorschijn om wat bij te sturen en laten de draden lopen waarheen ze willen, van kapper Pluis tot Parijs. Zij hebben ervoor gezorgd dat het niet zomaar jeugdherinneringen zijn geworden, maar een poëtisch stuk over dromen, verre continenten, de Zaan en bitterzoete chocolade: hemel, aarde en kunst.
Wanneer je je in Nevenwezen onderdompelt komt het verleden weer tot leven, dankzij de beeldende vertelkracht van Donald Niedekker. Hij prikkelt de zintuigen tot het uiterste en voor de meeste lezers zal het een feest van herkenning zijn. Zoals de zus van onze Zaanse verteller altijd zei: je moet op chocola zuigen, zodat je er zo lang mogelijk van kunt genieten. Zo ook met deze prachtige vertelling van Donald Niedekker.
Donald Niedekker – Nevenwezen, Koppernik 2026
Leestips
Van dezelfde schrijver:
Waarachtige beschrijvingen uit de permafrost
Hier ben ik